İnfertilite (Kısırlık) Nedir? Kısırlık Nedenleri ve Tedavisi

İnfertilite çocuk isteği olan çiftin düzenli, korunmadan cinsel hayatı olmasına rağmen hamilelik olmasına denir. Bir yıl düzenli ilişki sonrası (ortalama haftada 2) gebelik olasılığı %85 dir. Kısırlık erkek, kadın veya her ikisi nedeniyle de olabilir. İki tür infertilite vardır. Primer infertilite daha önce hiçbir şekilde gebelik olmaması sekonder infertilite daha önce 1 ya da daha fazla gebelik olmuş ancak şu an gebelik olamaması durumudur.

İnfertiliteyi tedavi etmek için öncelikle sorunun ne olduğunu bulmamız lazım. Kısırlık tedavisine 35 yaş öncesi bir yıl, 35-39 arası 6 ay, 40 ve üzeri yaşlarda 3 ay deneme sonrası gebelik olmazsa başlanmalı. Bu süreleri beklemeden doktora başvurmamız gereken durumlar;

Kadınlar için
• Adet düzensizliği
• Adet dönemlerinin çok sancılı olması
• Bilinen kısırlık sorununun olması
• Endometriozis veya daha önceden PID geçirmiş olmak
• Kanser tedavisi olmak
• Tekrarlayan düşükler

Erkekler için
• Sperm sayısının düşük olması veya sperm ile ilgili başka sorunların olması
• Testis, prostat veya cinsel sorunların olması
• Kanser tedavisi
• Testislerin boyutlarının küçük olması
• Testislerde şişlik (varikosel)
• Ailede infertilite sorunu olanların bulunması

İnfertilite Nedenleri

Kadın İnfertilite Nedenleri:
• Yumurtlama sorunları; Pco gibi hormonal sorunlar, hiperprolaktinemi, tiroid bozuklukları, aşırı egzersiz, aşırı zayıflık, yumurtalıklarda travma ve tümörler.
• Uterus ve serviks anormallikleri; Polip, myom, rahim şekil bozuklukları.
• Tüplerde tıkanıklık veya hasar; Enfeksiyon veya yapısal bozukluklar.
• Endometriozis; Over, tüp ve uterusda fonksiyonel ve yapısal bozukluklara neden olur.
• Primer Ovarian Yetmezlik (erken menopoz); 40 yaş öncesi overlerin çalışmaması nedeniyle adetlerin durması ile karakterizedir. Kesin sebep bilinmemekle beraber immün sistem yetmezliği, Turner Sendromu ve Frajil X Sendromu gibi bazı genetik hastalıklar, radyoterapi, kemoterapi, sigara sebepler arasında.
• Pelvik yapışıklık; Enfeksiyon ve cerrahi müdahaleler sonrası yapışıklıklar.
• Kanser ve tedavisi;
• Diğer sebepler; Gecikmiş puberte, amenore, seliak hastalığı, diyabet, lupus gibi otoimmün hastalıklar, genetik hastalıklar gigi birçok sebep olabilir.

Erkek İnfertilite Nedenleri:
• Sperm sayı ve işlevinde bozukluk olması; İnmemiş testis, genetik sorun, diyabet, klamidya, gonore, kabakulak gibi enfeksiyonlar, varikosel.
• Sperm çıkışında sorunlar; Prematür ejakülasyon, sistik fibrozis, testis ve diğer cinsel organlarda travma.
• Çevresel faktörler; Kimyasallar, radyasyon, sigara, alkol, esrar, steroidve hipertansiyon ilaçları, fazla sıcak ortamlar.
• Kanser tedavisi; Kemoterapi ve radyoterapi nedeniyle oluşan bozukluklar.

Risk faktörleri:
İnfertilitede birçok risk faktörü kadın ve erkekte aynı. Bunlar:
• Yaş; Kadında doğurganlık yaş ile birlikte azalır. Özelikle 30-35 yaşından sonra hızlı bir şekilde azalır. Bunun sebebi yumurta sayısında ve kalitesinde düşme ile birlikte artan sağlık sorunlarıdır. Aynı şekilde 40 yaşından sonrada erkeklerde de sağlıklı gebelik elde etme olasılığı azalmakta.
• Sigara; Her iki çiftede sigara gebelik olasılığını azaltır. Sigara içen kadınlarda düşük ihtimali artar. Erkeklerde ereksiyon disfonksiyonu ve düşük sperm sayısına neden olur.
• Alkol; Alkol kullanımı kadınlarda infertiliteyi ve bebekte sakatlık ihtimalini arttırır. Erkekte sperm sayısı ve hareketi azalır.
• Obesite ya da çok düşük kilolu olma; yumurtlama problemleri oluşur.
• Aşırı egzersiz; yumurtlama problemleri oluşur.

İnfertilite nedenleri ile ilgili her şeyin hem kadın hem de erkekte normal olmasına rağmen yinede ksırlık sorunu olabilir. Bu sorun çiftlerde yaklaşık %10 civarında olup biz buna açıklanamayan infertilite deriz.

İnfertilite Nedenlerinin Araştırılması

İnfertilite nedenlerinin araştırılması için tanısal testlerimiz var. Çiftin öncelikle muayenesi, tıbbi öz geçmişi ve bunların ışığında özel testlerin yapılması gerekir.

Kadın İnfertilitesinin Değerlendirilmesi: İlk değerlendirme hikayesini takiben pelvik muayene ve pelvik ultrason ile olur. Jinekolojik hikâyede bilmemiz gerekenler:
• Adet döngüsünün düzeni
• Kasık ağrısı
• Anormal vajinal kanama ve akıntı
• Varsa önceki gebelik durumu
• Önceki düşükler

Adetin 2-5 günü ultrason ile yumurtalıkların ve uterusun durumu değerlendirilir. Aynı dönemde yapılan hormon tahlilleri ile (FSH, LH, E2, TSH, PRL ve AMH) ile hormonal durum değerlendirilir.

Tüplerin kapalı olup olmadığını değerlendirmek için adet bitimindeki haftada HSG (histeresalpingografi) çekilir. HSG çekimi ağrılı bir işlemdir. Genel anestezi altında yapılması tercih edilmeli.

Endometriozis veya karın içinde yumurtalık ve overlerin ilişkisini bozacak herhangi bir durumdan şüphelenildiğinde Laparaskopi ile değerlendirilip yapılabiliyorsa tedavisi yapılır.

Rahim iç kısmında polip, myom varsa hem tanısı hem de tevdisi için histeroskopi yine hsg gibi adetten sonraki hafta yapılır.

Ayrıca başka sağlık problemleri varsa (diyabet, tiroid bozuklukları, anemi …) onlarla ilgili de testler yapılır.

Erkek İnfertilitesinin Değerlendirilmesi: Hormonal problem olma ihtimali olan obezite, azalmış kas kütlesi, yüz ve vücut kıllarında ki azalma gibi durumlar değerlendirilmeli. Erkeğin sağlık durumunun incelenmesi için:
• Testis ya da penise travma öyküsü
• Son zamanlarada oluşan yüksek ateş
• Kabakulak
• Düşük libido

Muayenesinde prostat enfeksiyonu veya şişliği, herni, testis anormallikleri, testiste kitle ve varikosel incelemesi yapılır.

Sperm testi (spermiogram) infertilite için en önemli testtir. Sperm örneği için örnek vermeden 3 gün önce boşaldıktan sonra taze spermler ile yapılmalı. Test ile sperm konsantrasyonu, toplam sayı, hareketlilik ve sağlıklı sperm oranı değerlendirilir.

Diğer testler hormon testleri (testostoron, FSH, tiroid hormonları, PRL,), genetik testler, testis biyopsisi.

İnfertilite Tedavisi

İnfertilite tedavisinde tedavi size özel olmalı. Tedaviye başlamadan önce dikkat etmeniz gerekenler:
• Sizin için uygun doktor
• Size özel seçilecek tedavi yöntemi
• Tedavilerin başarı oranları
• Tedaviye başlanabilecek tarih ve süresi
• Tedavide kullanılacak ilaçlar
• Maliyeti

İnfertilite tedavisi için 3 temel yol vardır:
• İlaç tedavisi
• Cerrahi tedavi
• Yardımcı üreme teknikleri; aşılama ve tüp bebek

İlaç Tedavisi

İlaç tedavisi çoğunlukla kadınlar içindir. Erkeklerinde nadiren ilaç kullanması gereken durumlar vardır:

Klomifen Sitrat: Düzenli olarak ovulasyonu olmayan kadınlarda ovulasyonun olması için kullanırız. Âdetin 3-5. günleri başlanıp hastanın durumuna göre günde 50 mg ile 250 mg arasında kullanılabilir.

Metformin: Özellikle PCO sendromu olan hastalarda insülin direncini düşürerek ovülasyon olmaya yardımcı olur. Adet döngüsünde düzelme, kendiliğinden ovülasyon, ovülasyon indüksiyonuna daha iyi cevap, kiloda azalma ve düşük oranlarında azalma sağlar.

Tamoxifen: Ovulasyon problemi olanlarda klomifen sitrat için alternatif olarak kullanılabilir.

Letrozel: Aramatöz inhibitörü, günlük 2,5 veya 5 mg âdetin 3 gününden itibaren 5 gün kullanılır.

Gonodotropinler: Âdetin 3. günü başlanır. İlerleyen günlerde foliküllerin büyüklüğüne göre doz ayarlaması yapılır.

Gonadotropin releasing hormon ve dopamin agonistleri; Ovülasyon problemini çözmede yardımcı olurlar.

Bu ilaçlar bulantı, kusma, baş ağrısı, sıcak basması gibi yan etkiler oluşturabilir. Yan etkiler için doz ayarlaması ve ilacı bırakma mutlaka doktorunuz ile danışılarak yapılması gerekir.

Açıklanamayan infertilite tedavisinde ovulasyonu arttırıcı ilaçlar gebe kalma oranlarını artırmadıkları için tek başlarına kullanılmaları tavsiye edilmez.

Cerrahi Tedavi

Cerrahi tedavi infertilite problemi yaratan sorunun cerrahi olarak düzeltilebildiği durumlar için yapılır.

Endometriozis ve Endometrioma: Endometriozis rahim içindeki endometrium dokusunun rahim içi dışında vücudun her hangi bir yerinde oluşmasıdır. Bu oluşumların kiste dönüşmesine de endometrioma denir. En sık yumurtalıklar ve tüplerin olduğu bölgede görülür. Adet döngülerindekine eş zamanlı olarak bu oluşumlarda da kanama ve bunun sonucunda yapışıklıklar ve fonksiyon bozukluklukları oluşur. Oluşan bu yapışıklar ve endometriomanın tercihen laparaskopik ya da açık ameliyat olarak yapılması tüp over ilişkisini yeniden sağlar.

Tüp Cerrahisi: Eğer tüp tıkalı ya da hasarlı ise ve cerrahi ile düzeltilme olanağı varsa tüp onarımı için cerrahi işlem yapılır.

Over Drilling: PCO li hastalarda kendiliğinden ovülasyonu sağlamak için laparaskopi ile over üzerinde delikler açılır.

Polip ve Myom Ameliyatları: Endometrium içindeki polip ve myomlar gebeliğin tutunmasına engel olabilirler. Histereskopi ile rahim içindeki polip ve myomlar alınır. Rahimde endometrium ve tüplerin fonksiyonunu bozacak büyüklükteki myomlar laparaskopi veya açık ameliyatla alınır.

Yapısal Bozukluklar: Uterus bikornus veya didelfis gibi doğuştan gelen yapısal bozukluklar histereskopik ya da açık ameliyat ile düzeltilir.

Epididimis Ameliyatı: Epididimis testislerden spermin taşınmasına yardımcı olur. Epididimis kaynaklı bir taşınma sorunu varsa ameliyat ile düzeltilebilir.

Varikosel Ameliyatı: Varikosel olanlarda yapılınca sperm sayı ve hareketliliğinde artış sağlanır.

Yardımcı Üreme Teknikleri ile Tedavi

Aşılama (İntra Uterin İnseminasyon): Ovulasyon zamanı doğal takip edildikten sonra ya da ovülüsyon indiksiyonu ile ayarlandıktan sonra spermlerin hareketli ve sağlıklı olanları sperm yıkama ile ayrıştırılıp ince bir tüp ile rahim ağzından rahim içine yerleştirilmesidir. Aşılama ile gebelik elde etme ihtimali %15-20 arasıdır. Aşılama için öncelikle folikülün büyümesi sağlanmalı. Amaç bir en fazla 2 folikül elde etmek. Folikül sayısı artınca üçüz ve daha fazla gebelik olma ihtimali olur. Bu durum hem anne hem de embriyolar için sorun oluşturur. Ovülasyon indüksiyonu için kullanılan ilaç dozunun kişiye uygun şekilde hazırlanması önemlidir.

Aşılamada folikül büyütmek için tercih edilen ilaçlar 3-5. günler başlanır. Folikül 18-22 mm büyüklüğü gelince çatlatma iğnesi yapılır. Bu iğneden 36 saat sonra yıkanmış sperm ince plastik birkateter yardımı ile endometrium dokusu zedelenmeden rahim içine yerleştirilerek aşılama tamamlanır. Aşılamayı 24 ve 48 saatte 2 kez yapmayı tercih eden doktorlar da var. Sonrasında yaklaşık 10 dakika ayaklar hafif yukarıda kalacak şekilde yatıldıktan sonra günlük işlere dönülebilir.

Aşılamayı takiben anne adayının durumuna göre destekleyici tedavi verilmesi gerekir. 12 gün sonra gebelik testi yapılabilir.

Tüp Bebek (İVF; in vitro fertilizasyon): Tıbbi, cerrahi veya aşılama ile tedavi edilemeyen hastalarımız için uygulanan tedavi yöntemidir. Anne adayının yumurtası overlerden zamanı gelince toplanır, baba adayının spermi ile döllenir, oluşan döllenmiş yumurta toplama işleminden 3-5 gün sonra rahim içine endometrium tabakasına ince plastik bir katater ile yerleştirilir.

Daha fazla bilgi için tüp bebek sayfamıza tıklayınız.